Hazım Sağıye
İran meselesi ve çözümleri ele alınırken, bazıları geçmişten iki önemli olayın günümüzdeki eylemlere rehberlik etmesi gerektiğini savunuyor.
Bu olayların ilki, 1953'te Musaddık hükümetini deviren darbedir. O dönemde, İngilizlerin petrolün millileştirilmesine karşı duruşları, ABD'nin Soğuk Savaş'ın ilk günlerinde “komünist tehdit” takıntısıyla bir araya gelerek demokratik olarak seçilmiş, ancak düzensiz ve istikrarsız hareket eden hükümetin devrilişini organize etti.
Şah'ın Roma'daki ikametgahından Tahran'a ancak CIA direktörü Allen Dulles eşliğinde döndüğü yaygın olarak biliniyordu.
Elbette, Musaddık hükümeti Humeyni hükümeti gibi değildi. Birincisi, ona muhalif olmayı seçen İslami hareketin ayrılışının kendisini çok zayıflattığı bir hükümetti. Bu harekete Ayetullah Kaşani önderlik ediyordu. Bu değişim, Musaddık’ı kaybı telafi etmek için komünist Tudeh Partisi ile ittifakını güçlendirmeye yöneltti, bu da Amerikalıların Musaddık’ın “komünist” olduğuna dair korkularını daha da artırdı. Ancak, 25 yıl sonra Humeyni rejimi, devrimin ilk günlerinde ittifak kurduğu Musaddık destekçilerine karşı düşmanlığına kaldığı yerden devam etti. İlk devrimci hükümet olan Mehdi Bazergan hükümetinin kuruluşundan sadece birkaç ay sonra istifasıyla başlayan süreçte, Musaddık destekçilerinin kaderi suikast, hapis ya da dışlanma oldu.
Buna rağmen, Musaddık'ın devrilmesi İran siyasi bilincinde derin bir yara izi bıraktı ve aralarında pek ortak nokta bulunmayan çeşitli kesimler bunu içselleştirmede birleşti.
İkinci önemli olay ise Saddam Hüseyin'in 1980 yazının sonlarında İran'a saldırmasıdır. Savaş sekiz yıl sürdü, bir milyondan fazla insanın ölümüne ve 400 milyar dolardan fazla maliyete yol açtı. Dahası, iki taraf da kesin bir zafer elde edemedi.
İronik bir şekilde, savaş her iki savaşan rejimin de konumlarını sağlamlaştırdı. Irak'ın 1975 Cezayir Anlaşması uyarınca İran'a kaptırdığı Şattü'l-Arab su yolunu geri almak için can atan Saddam, savaş sayesinde Baas rejimine karşı çıkan köktendinci Şii hareketini ezmeyi başardı. Muhammed Bakır es-Sadr'ın idamı da bu bağlamda gerçekleşti. Aynı şekilde bizzat Baas Partisi içindeki muhaliflerini de ezdi. Bunlar Saddam’ın başkanlığı devraldıktan kısa bir süre sonra Huld Salonu’nda gerçekleştirdiği tasfiyelere benziyordu. İran rejimi ise savaşı, tek parti yönetimine geçiş ve Musaddık destekçileri ile komünistler gibi zorunlu olarak ittifak kurduğu yoldaşlarını ortadan kaldırmak için uzun zamandır beklenen bir fırsat olarak gördü. Ayrıca, Huzistan (Arabistan) ve İran Kürdistanı'ndaki silahlı gruplar tarafından ilan edilenler gibi milliyetçi ve bölgesel ayaklanmaları da bastırdı.
Dolayısıyla, bu iki müdahaleci olayı birleştiren husus, Humeyni'nin neredeyse yarım yüzyıla yaklaşan yönetimiyle daha da parçalanmış bir yapıyı birleştirme yetenekleridir.
Buna karşılık birçok İranlı, özellikle de benzeri görülmemiş baskılara maruz kalanlar, artık yabancı müdahaleyi gerekli, hatta tek çözüm olarak görüyor. Bu durum, rejimin kendisinin de parçalanmaya başlamasıyla daha da yoğunlaşıyor. Burada, başta şiddetin durdurulması, “direniş ekseninin” sadece parçalanması değil, tamamen ortadan kaldırılması gerekliliği ve muhalefetin aşırı şiddet uygulayan bir rejimi devirememesi olmak üzere, güçlü argümanlar önümüze çıkıyor. Bunlara tarihsel deneyimin gösterdiği bir şeyi de ekleyebiliriz: “Doğu despotizmi” altındaki toplumlar nadiren özgürlük için isyan eder ve isyan ettiklerinde bile başarı olasılıkları düşüktür.
Ne var ki Musaddık ve Irak savaşı gibi iki tarihsel deneyimin derslerinin ötesine uzanan müdahale senaryosuna ilişkin çekinceler de var. İran'da Farslar nüfusun yarısından azını oluşturuyor ve Azerbaycanlı, Beluç, Kürt, Arap ve diğer etnik gruplarla ilişkiler gergin. İran'ın geleneksel ve nispeten başarılı bir şekilde, çevre bölgelerin yöneldiği bir ulusal merkez oluşturmasına rağmen durum böyle. Çok sayıda benzer vakaya dayanarak, mevcut rejim gibi bir rejimin ulusal birliği güçlendirmekten çok zayıflatması oldukça muhtemel. Bu tür faktörler, özellikle yabancı müdahale ve iç savaşla birleştiğinde, İran'daki herhangi bir değişimi muhtemelen lekeleyecektir; özellikle de siyasi sahneye hakim olan istikrarsız kimliklerin olduğu mevcut ortamda. Böyle bir Pandora'nın kutusundan kim bilir ne tür yılanlar çıkıp, azalan kaynakların gölgesinde İran'ı, bölgeyi ve dünyayı milyonlarca mülteci ve yerinden edilmiş insan dalgası, ayrıca terörizm, uyuşturucu kaçakçılığı ve mevcut rejimin özenle yetiştirdiği ve beslediği zenginleştirilmiş uranyum, biyolojik silahlar ve kimyasal silahların yayılması şeklinde zehirleyebilir.
Hatırlatmak gerekirse, yaklaşık 1,65 milyon kilometrekarelik, yani Fransa, Almanya, İngiltere, İtalya ve Portekiz'in toplam yüzölçümünden daha büyük bir alanda 93 milyon insanın yaşadığı bir ülkeden bahsediyoruz. Pakistan, Afganistan, Türkmenistan, Azerbaycan, Ermenistan, Türkiye ve Irak ile çevrili olan, Arap Körfez devletlerinden yalnızca Körfez suları ile ayrılan ve güneybatı Rusya'ya yakın konumda bulunan bir ülkeden.
Üstelik, rejime karşı birleşik bir muhalefet de yok. Petrol, Şah'ın gözde oğlunun dönüşü, yarın belki daha birçok Riviera projesi hakkındaki tartışmaların dışında, en temel haliyle bile somut bir alternatif proje ortaya çıkmadı.
Rejimin, önce kendi halkına, sonra da dünyaya gerçek tavizler sunarak felaketleri önlemek yerine, şantaj yoluna başvurduğu ve felaket tehdidini abarttığı şüphesiz. Ancak, Irak ile Afganistan'daki müdahaleleri mutlak başarı gibi gösteren, potansiyel olarak kendisine eşlik edecek rahatsız edici sonuçlarıyla müdahale çağrısı yapmadan önce belki on değil, binlerce kez düşünmek gerekiyor.